Pasja kolekcjonowania książek przypomina pasję podróżnika. Każda biblioteka jest podróżą; każda książka jest paszportem, który nigdy nie traci ważności (1).
Wakacje to czas wypoczynku, gdy po roku wytężonej pracy poszukując chwili wytchnienia od codziennych obowiązków, postanawiamy udać się w podróż. Jedni z nas wsiadają na pokład samolotu, który zabierze nas w najdalszy zakątek świata, inny zagłębiają się w lekturę książki, która dzięki swojej treści zabiera czytelnika w podróż przekraczającą granice czasu i przestrzeni. Tym razem w magiczną podróż poprzez dzieje książki zaprasza nas Irene Vallejo w swoim obszernym eseju Nieskończoność w papirusie. Fascynujące dzieje książki od czasów starożytnych. Autorka wiedzie czytelnika przez starożytne Ateny, Aleksandrię i Rzym, niekiedy jednak zbaczając z tej drogi, aby zagościć na chwilę we współczesnym Londynie, Oksfordzie czy Wenecji. Jaki jest cel owej podróży? Nawiązując we wstępie eseju do historii o łowcach ksiąg, których egipscy władcy wysyłali do Europy w celu zdobycia kolejnych egzemplarzy, które miały wzbogacić zbiór Biblioteki Aleksandryjskiej, Vallejo pisze:
Ta opowieść jest próbą kontynuacji poszukiwań prowadzonych przez łowców ksiąg. Chciałabym być, w jakiś sposób, ich towarzyszką podróży, wypatrywać zaginionych manuskryptów, poznawać nieznane dzieje i słuchać głosów, zanim zamilkną na zawsze (2).
Wraz z hiszpańską badaczką krążymy w labiryncie dziejów, prowadzeni przez nią niczym mityczny Tezeusz przez Ariadnę, a naszą nicią przewodnią jest właśnie książka. W zakamarkach labiryntu znajdujemy informacje o powstaniu pierwszych książek i materiałach, z których były robione, jak również poznajemy historię bibliotek w starożytności. Szczególne miejsce w opowieści snutej przez Vallejo zajmuje Biblioteka Aleksandryjska będąca pierwszym w dziejach ludzkości ośrodkiem naukowym, w którym najwybitniejsi uczeni epoki prowadzili badania.
Z Aleksandrii wędrujemy do Rzymu, gdzie odkryjemy pierwsze publiczne biblioteki gromadzące zbiory greckie i łacińskie. Biblioteki zakładano przy termach łącząc, tym samym funkcję edukacyjną z rozrywkową. Należy pamiętać, że dzieje książki to również historia literatury, dlatego Vallejo stawia przed wnikliwym czytelnikiem pytania: Czy starożytni mieli swoje bestsellery? Czy antyczna literatura podlegała cenzurze? Jaka rolę odegrała tradycja literacka w edukacji Greków i Rzymian? Autorka nie zapomina również o tych, którzy przez wieki służyli książkom – o protoplastach zawodu bibliotekarza czyli o Demetriuszu z Faleronu, który zgromadził i uporządkował księgi w nowo powstałej Bibliotece Aleksandryjskiej oraz o Kallimachu z Cyreny, który pracując w tej samej bibliotece stworzył słynny katalog Pinakes (Tablice), a także o wielu bezimiennych skrybach, iluminatorach, tłumaczach i księgarzach.
Nieskończoność w papirusie spotkała się z entuzjastycznym przyjęciem krytyków oraz czytelników i szybko stała się wydawniczym bestsellerem przetłumaczonym na ponad czterdzieści języków. Z pewnością pozycja ta zyskała popularność dzięki lekkiemu stylowi autorki, która jednocześnie z imponującą erudycją i niezwykłą pasją wprowadza czytelnika w świat książek i bibliotek. Nieskończoność w papirusie może rozczarować tych, którzy poszukują naukowego opracowania z zakresu bibliotekoznawstwa. Mamy tu bowiem przed sobą niezwykle osobisty esej, w którym hiszpańska filolożka łączy historyczne fakty i anegdoty z osobistymi refleksjami i wspomnieniami z lat dzieciństwa, studiów i podróży. Kolorytu opowieści dodają liczne nawiązania do współczesnej literatury i kina będące dla pisarki przyczynkiem do rozważań nad współczesną kulturą i rolą, jaka w niej odgrywa słowo pisane. To wszystko sprawia, że przy lekturze już pierwszych stron odbiorca czuje, iż książka Vallejo jest dziełem napisanym nie tylko przez badaczkę starożytnych cywilizacji, lecz przede wszystkim przez miłośniczkę książek dla innych bibliofilów.
dr Anna Kujawa
fot. Marta Stawska-Puchalska
Turcicum Imprerium w: Ortelius, Abraham (1527-1598), Theatrum orbis terrarum. Antverpiae, Officina Plantiniana: auctoris aere et cura. 1592, s. 214. Dostępne w: https://polona.pl/item-view/2717af25-dc3b-4ba2-9676-a788b497ce4d?page=214.
Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.
(1) Irene Vallejo, Nieskończoność w papirusie. Fascynujące dzieje książki od czasów starożytnych, z języka hiszpańskiego przełożyła Zofia Siewak-Sojka, Katowice 2021, s.39.
(2) Irene Vallejo, Nieskończoność w papirusie. Fascynujące dzieje książki od czasów starożytnych, z języka hiszpańskiego przełożyła Zofia Siewak-Sojka, Katowice 2021, s.18.