Zdzisław Szkutnik pełnił obowiązki dyrektora od 1988 do 1992.
Urodzony 14.02.1945 w Klimontowie, pow. Sandomierz, był z wykształcenia polonistą po studiach na Wydziale Filologii Polskiej w Poznaniu (1962–1968). Rozpoczął pracę w Bibliotece Głównej UAM 1.09.1968 jako magister filologii polskiej, zaczynając od stanowiska młodszego bibliotekarza. W tym samym czasie przystąpił do pisania pracy doktorskiej pod kierownictwem prof. Stanisława Kubiaka.
Biblioteka była zakładem naukowo-dydaktycznym, obsługiwała zatem powiązane z nią Międzywydziałowe Studium Bibliotekoznawstwa i Podyplomowe Studium Bibliotekoznawcze.
W 1974 obronił na Wydziale Filozoficzno-Historycznym UAM doktorat pt.: „Rola gromadzkich bibliotek publicznych w życiu wsi wielkopolskiej (1945–1972)”. Praca została wydana później drukiem jako „Gromadzkie biblioteki publiczne w Poznańskiem (1960–1970)”, Warszawa–Poznań, PWN 1972. W latach 1976–1977 odbył siedmiomiesięczny zagraniczny staż naukowy w Leningradzkim Instytucie Kultury im. N. Krupskiej. Było to związane z tematem jego habilitacji, historią metod badań czytelniczych.
Jego praca naukowa od początku powiązana była z działalnością w Instytucie Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej UAM, gdzie został adiunktem 1.03.1975.
Od 1.10.1977 został powołany na stanowisko wicedyrektora Biblioteki Głównej UAM po zmarłym wicedyrektorze, mgr. J. Gacy; później zostało to przedłużone do 21.08.1981.
Pracę nad habilitacją przerwał niespodziewany awans, który był wynikiem przemian społecznych zachodzących w Polsce w tym czasie. W listopadzie 1980 w Bibliotece Głównej UAM wybuchł strajk, którego uczestnicy domagali się realizacji postulatów pracowniczych, na czele z odejściem dotychczasowego dyrektora instytucji, prof. Stanisława Kubiaka, którego autorytarny styl rządzenia, zbliżony do ówczesnego charakteru partyjnych władz PRL, nie odpowiadał pracownikom.
Najważniejszym jednak merytorycznie elementem było żądanie: „Ujawnienia katalogu zbiorów zastrzeżonych Biblioteki Głównej UAM, włączenia ich do katalogu ogólnego, skatalogowania wszystkich pozycji zgromadzonych w Bibliotece Głównej, dotychczas niepoddanych procesowi opracowania, oraz umożliwienia nieskrępowanego korzystania z całości zbiorów bibliotecznych”.1 Zbiory zastrzeżone, zwane czasem „prohibitami”, były publikacjami niepoprawnymi politycznie, niedopuszczanymi przez komunistyczną cenzurę; często chodziło o publikacje emigrantów polskich na Zachodzie.
Po długich, napiętych dyskusjach, przedstawieniu planu naprawczego, nowej struktury BU itp., dyrektor Kubiak został odwołany, a Zdzisław Szkutnik 10.06.1981 został wybrany przez Radę Biblioteczną na stanowisko dyrektora, co zatwierdził rektor.
Można dodać, iż Szkutnik nie był typem antysocjalistycznego buntownika i nie był idealny dla „Solidarności”: należał do PZPR, lecz – w przeciwieństwie do swego poprzednika – nigdy nie był typowym partyjnym kierownikiem. Jego głównym celem zawodowym zawsze było udoskonalenie działania i podniesienie poziomu Biblioteki, w tym ulepszenie organizacji pracy i polepszenie poziomu czytelnictwa, którym się interesował. Był zatem w pewnym sensie wyborem kompromisowym. Jeśli związkowcy mieli nadzieję na szersze zmiany, to nadzieje te zakończyły się zapewne po 13.12.1981.
Po przejęciu przez niego władzy zrealizowany został najcenniejszy z postulatów strajku: zlikwidowano ograniczenia dostępu do tzw. „zbiorów zastrzeżonych”, które odtąd mogły być dostępne dla czytelników.
Zaufanie do jego wiedzy sprawiło, że prof. dr Jacek Fisiak powołał dr. Zdzisława Szkutnika w skład komisji rektorskiej do spraw bibliotekoznawstwa.
Otrzymawszy awans na dyrektora, Zdzisław Szkutnik zabrał się niezwykle energicznie do pracy. Zreorganizował personel instytucji, rozpoczął współpracę z antykwariuszami i instytucjami zagranicznymi, ulepszając w związku z tym politykę gromadzenia. Zorganizował Pracownię Zbiorów Masońskich, która z czasem stała się punktem pielgrzymek masonów z całej Europy (podstawą jej zbiorów były biblioteki poniemieckie pozyskane na mocy ustawy po II wojnie światowej). Bardzo długo walczył o budowę nowego magazynu Biblioteki. Niestety, systematyczny konflikt na tym tle z rektorem zakończył się jego zwolnieniem z funkcji przez władze uczelni, które nie potrafiły zaakceptować jego niezależnych inicjatyw, a które czuły się też urażone jego wystąpieniami w mediach publicznych.
Ostateczne odejście nastąpiło 24.01.1992. Jak pisze A. Jazdon:
„Osoby znające oddanie dra Zdzisława Szkutnika tej i innym sprawom bibliotecznym – w tym zaangażowanie w przywracanie gmachowi jego historycznego wyglądu, dbałość o jego wyposażenie, rozwój działalności informacyjnej oraz szczególnie dydaktycznej, rozpoczęcie prac związanych z restrukturyzacją Biblioteki, zmianę zasad realizowanej polityki gromadzenia, doprowadzenie prawie do zakończenia zagospodarowywania dawnego zasobu druków zabezpieczonych oraz troskę o restaurowanie Ciążenia, rozwój współpracy zagranicznej, starania o pozyskanie środków zewnętrznych od prywatnych sponsorów, co było w tych latach na uczelni właściwie ewenementem – przyjęły decyzję z ogromnym żalem.”2
Zdzisław Szkutnik pozostał jeszcze pracownikiem Biblioteki UAM przez kolejne trzy lata, na urlopie naukowym, a potem bezpłatnym. W późniejszych dziesięciu latach był przedstawicielem zagranicznych firm oferujących prenumeraty czasopism i bazy danych Lange & Springer oraz EBSCO, które już za jego czasów stały się podstawą informacji naukowej dla czytelnika akademickiego.3
Szkic ten został napisany w oparciu o dane archiwalne: Archiwum BU, sygn. 1295, Szkutnik Zdzisław, oraz artykuł Eugenii Dabertowej. Jednocześnie serdecznie dziękuję za wsparcie merytoryczne prof. Arturowi Jazdonowi. Jak ten ostatni napisał w swojej monografii „Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu”: „Opisanie i analiza dokonań naukowych, dydaktycznych i przede wszystkim organizacyjnych Zdzisława Szkutnika wymaga oddzielnego opracowania”.4
- Dabertowa, E.: Zapomniany strajk, „Kronika Miasta Poznania” 2005, nr 4, s. 153 ↩︎
- Jazdon, A.: Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu, 1909-2018, ss. 415 ↩︎
- Jazdon, A.: Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu, 1909-2018, ss. 416 ↩︎
- Jazdon, A.: Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu, 1909-2018, ss. 416 ↩︎
Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.